śr, 10 września 2014

Gdańsk w pigułce

Retrospektywa. Blog Jana Daniluka
Symboliczne groby Danuty "Inki" Siedzikówny i Feliksa "Zagończyka" Selmanowicza Symboliczne groby Danuty "Inki" Siedzikówny i Feliksa "Zagończyka" Selmanowicza Fot. J. Daniluk

Dziś (tj. 10 września) IPN rozpoczął na Cmentarzu Garnizonowym w Gdańsku prace poszukiwawcze, których celem jest odnalezienie szczątków Danuty „Inki” Siedzikówny, Feliksa „Zagończyka” Selmanowicza i innych ofiar reżimu komunistycznego, które zostały zabite i pogrzebane w bezimiennych mogiłach prawdopodobnie na tej nekropolii w latach 1945-1956. Abstrahując od tego, czy poszukiwania zakończą się sukcesem czy też nie, to dziś Cmentarz Garnizonowy ponownie przypomniał sobie jako o miejscu, w którym – niczym w tytułowej pigułce – zawarte zostały w postaci nagrobków ślady skomplikowanej historii Gdańska minionych dwóch stuleci.

Kim była „Inka”, kim był „Zagończyk”? Myślę, że większości z Państwa nie trzeba tego tłumaczyć. O samych pracach, które właśnie rozpoczęto, które stanowią cześć szerzej zakrojonego i realizowanego od kilku lat projektu poszukiwania miejsc pochówku ofiar komunistycznych w Polsce, będzie opowiadał w Gdańsku w przyszły piątek prof. Krzysztof Szwagrzyk, który kieruje pracami grupy specjalistów starających się odnaleźć szczątki (temat wykładu: „Poszukiwania mogił Żołnierzy Niezłomnych w Polsce”; 18 września, godz. 18.00, Wydział Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego przy ul. J. Bażyńskiego 4, sala 207; wstęp wolny). Ja przy tej okazji chciałby zwrócić Państwa uwagę na samą nekropolię – bez wątpienia jedną z najcenniejszych, jakie istnieją do dziś na terenie Trójmiasta czy nawet całego Pomorza Gdańskiego.

W istocie cmentarz, który dziś określany jest mianem Cmentarza Garnizonowego, zajmuje obecnie obszar, na którym funkcjonowały do 1945 r. cztery różne nekropolie. Najstarszym był Cmentarz Wojskowy (Militärfriedhof), który został założony w 1814 r. Pierwotnie miał kształt prostokąta i był o wiele mniejszy. Dopiero z biegiem kolejnych dziesięcioleci stopniowo się rozrastał. Od 1846 r. podlegał on pod kościół garnizonowy św. Elżbiety, stąd nazywany zaczął być równolegle także Cmentarzem Garnizonowym (Garnisonfriedhof). Koło niego w drugiej połowie XIX stulecia założono następną nekropolię – cmentarz ewangelickiej świątyni Bożego Ciała. Na przełomie XIX i XX w. pojawiła się na północ od nich (czyli blisko współczesnej ul. gen. A. Giełguda) trzecia nekropolia – Cmentarz Gminy Bezwyznaniowej (Kirchhof der Freireligiöse Gemeinde), a kilka lat później w jego bezpośrednim sąsiedztwie czwarta: wspólna dla katolickich parafii św. Józefa i św. Brygidy.

W okresie międzywojennym pojawiły się nowe kwatery i pomniki, na wolnej przestrzeni między cmentarzami pojawiły się niewielkie kolonie ogródków działkowych. W latach 1939-1945 Cmentarz Garnizonowy (wbrew nazwie) stał się główną nekropolią, gdzie chowano policjantów niemieckich – poległych żołnierzy Wehrmachtu grzebano w specjalnej kwaterze wojskowej wydzielonej na Cmentarzu Srebrzysko.

Po drugiej wojnie światowej dla Cmentarza Garnizonowego i Cmentarza Bożego Ciała przyjęto jedną, wspólną nazwę (Cmentarz Komunalny nr 10). Do nich dołączono również część Cmentarza Gminy Bezwyznaniowej, zaś na pozostałym jego terenie urządzono w latach 1946-1951 Cmentarz-Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich. Cmentarz Komunalny nr 10 został oficjalnie zamknięty w 1961 r., w 1984 r. został wpisany do rejestru zabytków, a w 1995 r. – po przeprowadzeniu niezbędnych prac porządkowych i remoncie kaplicy – ponownie otwarty. W tym samy roku wytyczono na cmentarzu kwaterę grzebalną Porozumienia Niepodległościowych Związków Kombatanckich – na jej terenie do dziś chowani są zmarli m. in. żołnierze Armii Krajowej. Tam też znajdują się symboliczne groby m. in. wspomnianych na początku wpisu „Inki” oraz „Zagończyka”.

Tak, w największym skrócie, prezentuje się historia miejsca, które obecnie potocznie nazywamy dziś Cmentarzem Garnizonowym. Jednak dopiero spacer jego ścieżkami i próba odszukania zachowanych nagrobków i rozszyfrowania napisów na nich, pozwala w pełni uświadomić, jakim specyficznym świadectwem jest ta nekropolia.

Na cmentarzu możemy dziś natknąć się na nagrobki pruskich oficerów i wojskowych (w tym najstarszy z 1832 r.), a także tych, którzy polegli w latach I wojny światowej.  Oprócz nich odnaleźć można nagrobki, pomniki lub kwatery jeńców austriackich (z wojny z 1866 r.), francuskich (z wojny lat 1870-71) czy rosyjskich (z lat 1914-1918), którzy zginęli w niewoli w Gdańsku lub jego okolicy. Jest pomnik marynarzy z okrętu „Magdeburg”, wysadzonego w powietrze 26 sierpnia 1914 r. Jest także kwatera policjantów niemieckich, którzy zginęli już w latach II wojny światowej. Jest grób pewnego Norwega, być może robotnika przymusowego, który zmarł na początku 1945 r. Jest wreszcie kilkadziesiąt indywidualnych nagrobków cywili z okresu międzywojennego, w tym także przedstawicieli starych rodzin gdańskich.

Świadectwem skomplikowanej historii miasta są nie tylko przetrwałe (mimo dewastacji i zawieruchy dziejowej) groby z XIX wieku i pierwszej połowy ubiegłego stulecia, ale także te z okresu już powojennego. Jest więc grób siedemnastoletniej dziewczyny, byłej więźniarki obozów koncentracyjnych w Auschwitz i w Bergen-Belsen. Są nagrobki przybyszów z Polskich Kresów – mieszkańców Lwowa, Wilna i Grodna, którzy ostatnie lata spędzili w mieście nad Motławą i tu, z dala od swojej rodzinnej ziemi, zostali pochowani. Jest kwatera muzułmańska, zapoczątkowana w 1953 r. pochówkiem imama wileńskiego, duchowego przywódcy Tatarów przybyłych na Pomorze Gdańskie z Wilna w pierwszych latach po wojnie. Są też groby milicjantów, którzy zginęli w latach 1945-1946 w trakcie pełnienia służby… część z nich w walce z tymi, których dziś określamy Żołnierzami Niezłomnymi. Obok wspomnianego już Cmentarza-Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich (z 1951 r.) oraz polskiej kwatery kombatanckiej  (z 1995 r.) istnieje także (założona w latach 1999-2000) kwatera żołnierzy niemieckich poległych w latach II wojny światowej, gdzie składa się szczątki żołnierzy niemieckich (np. znalezionych podczas współcześnie prowadzonych prac budowlanych). Dodać należy wreszcie, że w bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się ponadto… Wojenny Cmentarz Francuski (z 1967 r.). Wreszcie wśród najnowszych grobów odnajdziemy miejsce spoczynku chociażby znanej podróżniczki Kingi Choszcz (zmarłej w 2006 r.) czy symboliczny nagrobek Izabeli Tomaszewskiej (bliskiej współpracownicy Marii Kaczyńskiej), która zginęła w katastrofie prezydenckiego samolotu pod Smoleńskiem w kwietniu 2010 r.

Cmentarz Garnizonowy jest miejscem wyjątkowym. Pełnym grobów osób z różnych kręgów kulturowych, różnych narodowości i wyznań, wojskowych z różnych armii, niekiedy z przeciwnych i wrogich sobie państw czy formacji. Dziś leżą obok siebie, w sąsiedniej alejce czy kwaterze. To miejsce szczególne, wiedzą o tym historycy, przewodnicy, miłośnicy i pasjonaci Gdańska. Nie odkrywam nic nowego. Ale chciałbym, aby Państwo spojrzeli na ten cmentarz z szerszej perspektywy. Spacerując po nekropolii nie sposób uciec od refleksji na temat dziejów miasta i jego mieszkańców, a także tych, których los związał z Gdańskiem, wbrew niekiedy ich woli (jeńcy, żołnierze polegli w trakcie walk w 1945 r., przybysze z Kresów). Odnalezienie miejsca pochówku „Inki” i „Zagończyka” (a może i innych ofiar?) nie tylko pozwoli na ich godny pogrzeb, ale dopisze kolejny, istotny rozdział w dziejach tej nekropolii, a tym samym –  naszego miasta. Mam taką nadzieję.

Jan Daniluk

Z pasją o historii i o współczesności

Komentarze   

0 # Latoya 2017-08-25 08:14
Great website. Lots of helpful info here. I am sending it to a
few pals ans additionally sharing in delicious. And naturally, thank How do you get a growth spurt?: rivkatoplk.hatenablog.com/.../ ... in your effort!
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem | Cytuj
0 # Wilfred 2017-07-30 01:46
I've learn several just right stuff here. Certainly worth bookmarking
for revisiting. I surprise how so much effort Do you
get taller when you stretch?: lindsayavshdzbfii.jimdo.com place to make any such excellent informative website.
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem | Cytuj
0 # Nichol 2017-07-29 08:15
My coder is trying to convince me to move to .net from PHP.
I have always disliked the idea because of the costs. But he's tryiong none
the less. I've been using WordPress on various websites for about a year and am
nervous about switching to another platform. I have heard great things about blogengine.net.
Is there a way I can import all my wordpress posts into
it? Any kind of help would be really appreciated!


my homepage :: vitamin d overdose foot pain (kylieeric.hatenablog.com/: kylieeric.hatenablog.com/.../. ..)
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem | Cytuj
0 # Kyle 2017-07-29 05:57
I think this is among the most important information for
me. And i am glad reading How do you strengthen your
Achilles tendon?: deenahelmstetler.wordpress.com article. But should remark on few general
things, The site style is wonderful, the articles is
really nice : D. Good job, cheers
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem | Cytuj
0 # Otilia 2017-07-16 11:39
Heya i'm for Where are the
femur tibia and fibula?: doska.vsev.net/user/profile/94 primary time here.
I found this board and I to find It truly helpful & it helped me out
a lot. I'm hoping to offer one thing again and help others like you aided me.
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem | Cytuj
0 # Rolando 2017-05-04 05:22
Because the admin of this web site is working, no hesitation very soon it will be renowned,
due to its quality contents.

Also visit my web site :: utilize feet problems; greenekckaeylqg h.hazblog.com: greenekckaeylqgh.hazblog.com/,
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem | Cytuj
0 # Gus 2017-03-30 11:52
This information is worth everyone's attention. How can I find out more?


Feel free to surf to my site; manicure: indiahospitality.com/.../...
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem | Cytuj

Dodaj komentarz

Kod antyspamowy
Odśwież